Natuurlijk Verven

schrijver

1 januari 2026

Speciaal voor leden, inzage in het boekje: "Natuurlijk wolverven" van Kiki Buth

BELANGRIJK! Lees het HELE artikel door, niet alleen over het kruidje waar U mee wilt gaan verven.

Natuurlijk wol verven

De wol moet altijd schoon en goed ontvet zijn. Dat lukt heel goed met Dreft of Dubro afwasmiddel. Ook goed uitspoelen. Laat wol niet schrikken door een te hoog temperatuursverschil.

Om wol te verven met natuurlijke materialen moet men in de meeste gevallen voorbeitsen. Dit kan met verschillende beitsmiddelen. Het meest gebruikt is aluin. Het voorbeitsen is nodig om de wolvezel te openen, zodat de verf geheel in de vezel kan doordringen.

Het beste kan men de wol beitsen en verven in een elektrische weckketel met thermostaat.

Er kan zowel met verse, als gedroogde kruiden worden geverfd. Zijn de kruiden gedroogd, dan heeft U de helft van het gewicht nodig.

Voorbeitsen

Zet de wol altijd een paar uurtjes van te voren in het water. Ikzelf werk graag met regenwater uit de regentonnen. De wol blijft dan zachter.

Los 15% aluin (voor 100 gram schone droge wol is dat dus 15 gram) op in een glazen potje met kokend water. Aluin lost namelijk boven de 92 graden pas op. In het glazen potje kan je goed zien of het helemaal is opgelost. Gebruik per 100 gram wol ca. 3 liter water.

Zet de knop van de pan op 40 graden, als het lampje van de thermostaat uit gaat, is de 40 graden bereikt. Voeg de opgeloste aluin toe en roer heel goed door, Knijp of wring de wol uit en voeg ze toe aan het beitsbad. Zet de knop op 90 graden. Laat de wol nooit koken, daar wordt ze hard van. Is de 90 graden bereikt, dan laat men de wol zo een uurtje in het beitsbad op deze temperatuur staan. Af en toe voorzichtig doorroeren. Als het uur voorbij is, de wol uit de pan halen, niet af laten koelen in het beitsbad. Gaat men gelijk na het beitsen verven, dan kan de wol gelijk in het hete verfbad worden 2 gedompeld. Laat wol nooit schrikken door een te hoog temperatuur verschil. Men kan de voorgebeitste wol eventueel enkele weken bewaren voor men er mee gaat verven.

Gebruik ook bij het verven van 100 gram wol ca. 3 liter (regen)water.
Voor het verven moet de droge (gebeitste) wol ook een paar uur in het water staan. Dit geleidt de verfkleur beter.
Laat de wol in het verfbad afkoelen indien mogelijk.
Lontwol of losse wol kan met het beste in een netje meeverven of stop de verfkruiden in een net.
Zet de afgekoelde wol na het verven en 1 keer spoelen een poosje in een emmer met water en azijn. Dit fixeert de kleur.
Laat de wol bij de vereiste temperatuur een uurtje in het verfbad staan, af en toe voorzichtig roeren.

Bij het verven (met “koude wol”) brengt men de temperatuur van het water tot de 40 graden, voeg het verfmiddel toe, heel goed doorroeren en in sommige gevallen een poosje voor laten trekken.

(Na) beitsen tijdens het verven

Tijdens het verven kunnen er ook beitsmiddelen worden toegevoegd om zo een andere kleur te krijgen. Zo kan men al verschillende kleuren halen uit 1 verfbad. 

Voeg altijd het apart opgeloste (met kokend water in een potje) beitsmiddel toe aan het verfbad als de wol er uit is, na toevoeging van het opgeloste beitsmiddel kan de wol (weer) in de pan. 
Laat wol niet afkoelen in een na beitsbad.

Wijnsteen 6% voegt men toe tijdens het gehele verfproces.

Kopersulfaat. 5% voegt men pas toe aan het verfbad tijdens de laatste 15 min. van het verfproces (niet langer). De wol wordt dan bijv. bij geel verven groen. (Werkt alleen bij geelververs met verse kruiden!)

Geverfde wol uit het verfbad halen, beitsmiddel opgelost in kokend water of een beetje uit het verfbad halen en daarin oplossen, toevoegen, goed doorroeren en wol weer in het verbad toevoegen. Voor ijzersulfaat geldt hetzelfde recept als bij kopersulfaat.

Bij oververvingen altijd eerst het heetste verfbad en daarna naverven in een bad met lagere temperatuur. Dus bijv. eerst met wouw verven op 90 graden om geel te krijgen en daarna met indigo op 55 graden om de wol groen te krijgen.

Tarapulver. Is een poeder afkomstig van de Taraboom uit Peru. Het is een eeuwenoud beitsmiddel dat door de Inca’s voor het voorbeitsen van katoen en wol wordt gebruikt.

Het te verven garen voorweken in schoon water, uitknijpen zodat ze nog wel vochtig is. Tarapulver in nylonkous doen (i.v.m. klonteren) dichtknopen en in pan/ketel met water doen. Knijp een beetje de Tarapulver met je handen door de kous heen in het water. Water met tarapulver en garen verwarmen en een uur op 90% houden.

Het garen kan zowel gedroogd als nog vochtig geverfd worden. Je hebt 10% nodig van het te verven materiaal. Dus ga je 100 gram katoen verven, heb je 10 gram nodig.

Je kunt het hergebruiken, gewoon bewaren in het water en bij een 2e gebruik voor de helft aan nieuw Tarapulver bijvoegen.

Potas of Kalium Carbonaat

Potas wordt gemaakt door houtas van eiken- of berkenhout op te lossen in water en de gefilterde oplossing in te dampen. Het wordt gebruikt om de geverfde wol na te behandelen of te ontwikkelen. Los 10 gram potas op in koud water. Laat de wol een nachtje in dit water liggen. Je krijgt weer een hele andere tint.

Recepten

De percentages zijn voor gedroogde kruiden. Vers 2x zoveel gebruiken.

Alkanna tinctoria Grijzig/paars.

100/200% op 70 graden. Wol voorbeitsen met aluin. Bij hogere temperaturen wordt de kleur grijzer. Alkanna een nachtje voor laten weken in spiritus. Doe de alkanna in een netje. In combinatie met wijnsteen krijgt men aan andere kleur.

Annatozaad Oranje/geel.

50% tot 100% op 90 graden. Voorbeitsen met aluin of Tarapulver (voor katoen). De hele zaden fijnmalen in een elektrische koffiemolen of fijnwrijven in een vijzeltje. Dit poeder een nachtje laten weken in water. Annato is ook heel geschikt voor het verven van katoenen garens.

Boerenwormkruid Geel.

100% tot 200% op 90 graden. Wol voorbeitsen met aluin. Een uurtje soep koken, soep zeven en de boerenwormkruid in een net (vitrage) doen en weer eventueel toevoegen aan het verfbad (als er nog voldoende ruimte in de pan voor is). Verfbad, indien nodig, af laten koelen en de wol toevoegen. Is de wol nog heet van het voorbeitsen, dan kan deze direct in het hete verfbad. Vers kruid nabeitsen met ijzer- of kopersulfaat geeft prachtige groentinten.

Campèchehout of blauwhout Blauw/Paars/Lila.

5 á 10% op 90 graden. Wol voorbeitsen met aluin. De schilfers in ammonia enkele nachtjes laten weken, giet dit aftreksel in de verfpan en doe de schilfers in een net en doe dit eveneens in de verfpan. Blauwhout is heel goed te combineren met cochenille en maakt de kleur vaster.

Cochenille Rood, lila.

3% op 90 graden. De luizen goed fijn wrijven in een vijzel, 5 voeg een beetje keukenzout toe en met een beetje water en laat even koken op het fornuis. Voeg dit mengsel toe aan het verfbad. Alleen cochenille voorgebeitst met aluin wordt lila/paars. Met toevoeging van 6% wijnsteenzuur wordt het rood. Voeg je andere zuren toe, zoals azijn of citroensap, dan krijg je andere kleuren rood. Van cochenille kan men heel goed de restbaden gebruiken, ook voor het oververven van wol geverfd met wouw (oranje) of blauwhout (paars). De met cochenille geverfde wol oververven in het laatste bad indigo geeft ook prachtig paars. Of pas in het restbad de opgeloste wijnsteen toevoegen. Is het eerste verfbad lila en het restbad rose/rood. Gebruik je "zuren" dan hoeft niet persé met aluin voorgebeitst te worden. Geeft ook weer een andere kleur. Rabarberblad kan ook als beitsmiddel worden gebruikt (niet boven de pan gaan “snuiven”. Is giftig.)

Fluitenkruid Geel, groen.

400% op 90 graden. Voorbeitsen met aluin. Soep van het verse fluitenkruid koken in een uurtje. Fluitenkruid uit de pan halen en zeven. Wol toevoegen. De geverfde garens oververven in (het laatste bad ) indigo geeft knalgroen.

Indigo Jeansblauw,

NIET VOORBEITSEN. HIER HEEFT MEN ALTIJD HYDROSULFIET VOOR NODIG !

Verfbad op 55 graden brengen. NIET HOGER !

HUISHOUDHANDSCHOENEN AANDOEN !

2% indigo. 7% hydrosulfietpoeder (niet oplossen) toevoegen. Indigo als het korrels of brokken zijn in vijzeltje zo fijn mogelijk maken. Voeg een klein scheutje spiritus toe in het vijzeltje aan de indigo. Scheutje ammonia en het indigopapje toevoegen aan verfbad.

PAN SLUITEN EN DICHT LATEN !

Laat het “brouwsel” 45 minuten rijpen. Voeg de wol toe en SLUIT DE PAN gelijk. Laat zo 15 á 20 min. staan. Trek een paar huishoudhandschoenen aan en haal de strengen 1 voor 1 uit de pan en knijpt gelijkmatig uit.(Pak de streng in 6 de linkerhand en laat de rechterhand langs de streng glijden). Leg of hang de strengen op. Je ziet ze gelijk blauw worden door de lucht. Na ca. 20 minuten kan men als men de strengen donkerder wil hebben weer terug in de pan doen en dit proces herhalen. De volgende strengen die uit dit verfbad komen, worden steeds lichter van kleur. Voeg ook eens een streng geverfd met blauwhout, cochenille (paars) of wouw (knalgroen) toe aan het (rest)bad. Indigo is ook heel goed om katoen mee te verven, zonder voorbeits.

Meekrap Oranje rood.

25% tot 50% op max. 80 graden. Voorbeitsen met aluin. Bij hogere temperaturen wordt de wol bruin. De stukjes meekrapwortel indien mogelijk fijnmalen in een elektrische koffiemolen. Kan ook in een vijzeltje. Het poeder of de stukjes een nachtje voor laten weken in water. Met toevoeging van wijnsteen krijgt men een andere kleur rood/oranje. Van meekrap kan het restbad ook goed gebruikt worden.

Murex Truncules

Is een fijngemalen slakkenhuisje. Daarbij is een kleurstof gevoegd. Naar mijn inzien is het niet geheel een natuurlijke verfstof, daarom noem ik het semi-natuurlijk, maar het verft geweldig. Er is Murex Purpur (rood) en Murex tuquoise (blauw/groen) Voorbeiten met 15% aluin en verven met 0,5 tot 1 % murex. De restbaden zijn ook goed samen te voegen, dan krijgt men paars/lila.

Roodhout of Fernambuk (niet meer verkrijgbaar) Rood/paars.

25% op 90 graden. Voorbeitsen met aluin. Roodhoutschilfers in een netje doen! Voeg een scheutje ammonia toe aan het roodhout en water. Goed doorroeren. Roodhout een half uurtje voor laten koken, af laten koelen tot ca. 40 graden (hoeft niet als de wol heet is) en de wol toevoegen. Bij toevoeging van wijnsteenzuur wordt de wol oranje van kleur.

IJslands mos (niet meer verkrijgbaar) Geel/groen.

100% op 90%. Behoeft geen voorbeits. Mos een nacht voor laten weken en in een netje doen. Laatste 15 min. kopersulfaat of ijzersulfaat toevoegen aan verfbad geeft een groene kleur.

Verfkamille Romig geel.

50 á 100% . Soepje trekken van de bloemetjes en zeven.

Verfbrem Romig geel.

50 á 100% . Soepje trekken en zeven.

Vrouwenmantel Geel.

100% tot 200%. Voorbeitsen met aluin. Van de hele vrouwenmantel een uurtje soep koken. Indien nodig af laten koelen, zeven en de wol toevoegen. Vers goed te gebruiken voor nabeitsen

Walnotenbolsters. Cognacbruin.

200%. Gedroogde bolsters koken. Verse bolsters een week in het water zetten. Heeft het water genoeg kleur, bolsters verwijderen en de wol enkele dagen in het koude bad laten weken. Geen voorbeits nodig.

Wede

Dit onderstaande recept is van Karla Roseboom, jaren lang natuurlijk wolverfster in het Openluchtmuseum te Arnhem.

Met onderstaande benodigdheden kan je circa 500 gram wol/stof verven: 

een volle emmer (10 liter) vers wedeblad; 
een kleine roestvrijstalen pan/kuip van minimaal 10 liter; 
twee stevige emmers met hengsel van minimaal 10 liter;
30 gram soda  16 gram hydrosulfiet 
1 eetlepel keukenzout 
paar druppels afwasmiddel 
schoon water (bij voorkeur niet te 'hard')
een thermometer 
een kookwekker 
2 of 3 strengen wol of een (meermaals gewassen) wit katoenen T-shirt 

1. Oogsten van de bladeren

- Pluk ongeveer een emmer vol bladeren van de eerstejaarsplant, dichtbij de basis (augustus en september zijn de beste maanden) en spoel het blad af onder de kraan. Knip het te veel aan stelen af (deze bevatten geen blauwe kleurstof) en scheur de bladeren vervolgens in stukken van circa 3 cm (anders spoelen ze door het vergiet).

2. Onttrekken van de kleurstof

- Vul een roestvrijstalen pan (10 liter) voor 2/3 met water en verwarm het tot 90°C, maar laat het niet koken. Doe het blad in de pan en laat het 10 minuten weken in water rond de 80°C. Zet de hittebron uit en zet de pan in een bak met (ijs)koud water. De vloeistof moet snel afkoelen om te voorkomen dat de wede 'gaar' wordt. Probeer de temperatuur in 5 minuten tot 55°C terug te brengen. Blijf ondertussen in de pan roeren en wissel het water (of doe er ijsblokjes bij) om het sneller af te laten koelen.

- Wanneer de vloeistof is afgekoeld tot 55°C, gieten we deze door een vergiet in een emmer. Trek rubberen handschoenen aan en knijp de bladeren goed uit om alle vloeistof op te vangen. Schenk de vloeistof terug in de pan. De bladeren kunnen naar de composthoop.

- Doe de soda in een halve liter kokend water, laat het goed oplossen en de vloeistof licht afkoelen. Voeg het pas toe als het wede-extract in de pan is afgekoeld tot 50°C (anders maak je het blauw kapot). Het vocht zal veranderen in een groenbruine kleur en de pH waarde zal ongeveer 9 zijn.

- Het vat moet nu oxideren om het pigment neer te laten slaan. Giet hiervoor de vloeistof 20 maal van de ene emmer in een andere emmer. Het schuim dat daarbij ontstaat zal groenig en soms zelfs blauwig van kleur worden. Giet de vloeistof de laatste keer terug in de kuip en laat het vervolgens 30 minuten rusten. Schep daarna het schuim ervan af. Wat overblijft is een vloeistof met een donkergroene kleur.

- Na toevoeging van het hydrosulfiet, het keukenzout en het afwasmiddel is het verfbad klaar.

3. Verven van de wol/stof met wede

- Spoel de strengen wol of het T-shirt eerst in water, voor deze onder te dompelen in de kuip. - Laat de wol/stof 20 minuten weken en haal deze er dan uit. Zodra de wol/stof uit de kuip komt, is deze geelgroen, maar door het contact met de lucht, zal deze eerst groen en daarna blauw verkleuren. Knijp het overtollige vocht uit de wol/stof, wapper ermee door de lucht (dit bevordert het verkleuringsproces) en hang ze te drogen. Door de wol/stof meerdere malen onder te dompelen, kan de gewenste tint blauw worden bereikt, maar de concentratie pigment zal wel met elk verfbad afnemen (en dus een lichtere kleur blauw opleveren).

Wouw Geel.

100% op 90 graden. Voorbeitsen met aluin. Wouw eerste soep van trekken en zeven. Plant kan in een netje tijdens het verfproces in de pan blijven.

Alkanna Tinctoria (Ossetong)

Dit is een vaste plant met blauwe bloemen. Uit de wortel komt een paars/grijze kleur als U de wol op 70 graden houdt. Bij hogere temperaturen wordt de kleur grijzer.

Anattozaad Zaden van de Bixa Orellana uit Zuid-Amerika.

Geeft een gele en oranje kleur. Wordt ook gebruikt in voedingsmiddelen (E160b voor kaas en boter) en in de cosmetica. Het zaad is afkomstig uit de hartvormige vrucht met donkerrood vruchtvlees. Ook voor het verven van katoen geschikt.

Berendruif (Arctostaphylos uva-ursi Spreng)

Dit is een groenblijvend struikje, dat groeit op Texel, Vlieland en Ameland. Het is zeer zeldzaam en daardoor beschermd. De gedroogde bladeren van dit plantje worden gebruikt voor het verven en geven een olijfgroene of geelgroene kleur, afhankelijk van het te gebruiken beitsmiddel.

Boerenwormkruid.(Tanacetum vulgare).

Staat veel in bermen en bloeit met veel kleine knopvormige bloemetjes. Gebruik de hele plant. De plant geeft de wol een gele kleur. Nabeitsen met koper- of ijzersulfaat geeft groen.

Campèche- of Blauwhout.

Het kernhout van deze boom uit Midden- en Zuid-Amerika levert de kleurstof en zorgt voor blauwpaarse tinten. De verkregen kleuren zijn niet altijd even lichtecht en kunnen verbleken in de was.

Cochenille

Cochenille is een schildluissoort, die op grote schijfcactussen wordt gekweekt in o.a. Zuid-Amerika en Mexico. De luizen geven de wol verschillende tinten rood en purper, afhankelijk van de wijze van verven en beitsmiddelen. Cochenille wordt ook veel in de cosmetica en voedingsindustrie gebruikt.

Fluitekruid Anthriscus Sylvestris.

Groeit in het voorjaar volop in de bermen. De hele plant vers gebruiken. Verft geel.

Gulden Roede (Solidago)

Groeit in siertuinen. Hele plant geeft geel en met nabeitsen groen.

IJslands mos (Cetrária Islandica)

Is een beschermde plant, een korstmos die groeit in koude streken. Niet te verwarren met het mos dat we in de kerststukjes steken, dat is rendiermos. Het plantje geeft een mooie beige/gele kleur. Nabeitsen met koper- of ijzersulfaat geeft groen. Het mag tegenwoordig niet meer worden geplukt, omdat de plant is beschermd.

Indigo

In Aziatische landen, zoals India, China en Japan wordt indigo al eeuwenlang als kleurstof gebruikt. Ook in het oude Egypte, Griekenland, Rome, Peru en Afrika werd indigo gebruikt. De kleur werd vroeger veel gebruikt voor het blauw maken van de spijkerbroeken. Voor het verwerken van indigo is hydrosulfiet nodig.

Meekrap (Rubia Tinctoria)

Meekrap is al heel erg oud en was al bekend bij de oude Egyptenaren. In het graf van Toetanchamon werd een stukje stof gevonden wat geverfd was met meekrapwortel. Deze plant werd vroeger veel in Zeeland geteeld. Er staan nog hier op Schouwen Duiveland enkele meekrapboerderijen. Van de meekrapplant worden de wortels gerooid, gedroogd, in stukjes geknipt en fijngemalen. Het verfpoeder geeft prachtige roodtinten, afhankelijk van het beitsmiddel en de temperatuur. De plant wordt na minimaal 3 jaar, na het uitplanten van de nieuwe stekken, gerooid.

Roodhout (Fernambuk)

Is afkomstig van het kernhout van de Ceasalpina boom en komt in Brazilië voor. Sinds enige jaren beschermd en mag niet meer worden geëxporteerd vanuit Brazilië. Wordt ook wel Brasilwood genoemd.

Verfkamille. (Anthemis tinctoria).

De gele bloemhoofdjes worden gebruikt om te verven en geven een gele kleur aan de wol. In volle bloei worden de bloemetjes geplukt en gedroogd.

Vrouwenmantel (Alchemilla).

Een plant met hele kleine citroengele bloemetjes die in heel veel siertuinen voorkomt. De hele plant geeft de wol een gele kleur. Nabeitsen geeft groen.

Walnotenbolsters.

De groene bolsters om de walnoten geven een cognac bruine kleur.

Wede (Isatis tinctoria)

Wede was al bekend in Egypte, mogelijk al 1000 v. Chr. en geeft de wol een blauw/paarse kleur. Voor Europeanen lange tijd vrijwel de enige bron voor natuurlijk blauw, tot indigo vanuit India naar Europa werd gebracht. Omdat indigo een stuk voordeliger was, werd de bewerkelijke inheemse wede langzamerhand verdrongen door de exotische indigo.

Wouw (Reseda Lutelola L. )